مثنوی

او وزیری داشت گبر و عشوه ده                              کو بر آب از مکر بر بستی گره

گفت ترسایان پناه جان کنند                                  دین خود را از ملک پنهان کنند

کم کش ایشان را که کشتن سود نیست                 دین ندارد بوی مشک و عود نیست

سر پنهانست اندر صد غلاف                                 ظاهرش با تست و باطن بر خلاف

شاه گفتش پس بگو تدبیر چیست                          چارهٔ آن مکر و آن تزویر چیست

تا نماند در جهان نصرانیی                                     نی هویدا دین و نه پنهانیی

گفت ای شه گوش و دستم را ببر                          بینی‌ام بشکاف و لب در حکم مر

بعد از آن در زیردار آور مرا                                     تا بخواهد یک شفاعت گر مرا

بر منادی‌گاه کن این کار تو                                   بر سر راهی که باشد چارسو

آنگهم از خود بران تا شهر دور                               تا در اندازم دریشان شر و شور

بود شاهی در جهودان ظلم‌ساز                      دشمن عیسی و نصرانی گداز

عهد عیسی بود و نوبت آن او                         جان موسی او و موسی جان او

شاه احول کرد در راه خدا                             آن دو دمساز خدایی را جدا

گفت استاد احولی را کاندر آ                          زو برون آر از وثاق آن شیشه را

گفت احول زان دو شیشه من کدام                 پیش تو آرم بکن شرح تمام

گفت استاد آن دو شیشه نیست رو                احولی بگذار و افزون‌بین مشو

گفت ای استا مرا طعنه مزن                         گفت استا زان دو یک را در شکن

چون یک بشکست هر دو شد ز چشم             مرد احول گردد از میلان و خشم

شیشه یک بود و به چشمش دو نمود             چون شکست او شیشه را دیگر نبود

خشم و شهوت مرد را احول کند                    ز استقامت روح را مبدل کند

چون غرض آمد هنر پوشیده شد                    صد حجاب از دل به سوی دیده شد

چون دهد قاضی به دل رشوت قرار                 کی شناسد ظالم از مظلوم زار

شاه از حقد جهودانه چنان                           گشت احول کالامان یا رب امان

صد هزاران مؤمن مظلوم کشت                      که پناهم دین موسی را و پشت

بعد از آن برخاست و عزم شاه کرد              شاه را زان شمه‌ای آگاه کرد

گفت تدبیر آن بود کان مرد را                      حاضر آریم از پی این درد را

مرد زرگر را بخوان زان شهر دور                   با زر و خلعت بده او را غرور
 

دست بگشاد و کنارانش گرفت                   همچو عشق اندر دل و جانش گرفت

دست و پیشانیش بوسیدن گرفت                وز مقام و راه پرسیدن گرفت

پرس پرسان می‌کشیدش تا بصدر                گفت گنجی یافتم آخر بصبر

گفت ای نور حق و دفع حرج                       معنی‌الصبر مفتاح الفرج

ای لقای تو جواب هر سئوال                       مشکل از تو حل شود بی‌قیل و قال

ترجمانی هرچه ما را در دلست                   دستگیری هر که پایش در گلست

مرحبا یا مجتبی یا مرتضی                         ان تغب جاء القضا ضاق الفضا

انت مولی‌القوم من لا یشتهی                    قد ردی کلا لئن لم ینته

چون گذشت آن مجلس و خوان کرم             دست او بگرفت و برد اندر حرم

از خدا جوییم توفیق ادب                             بی‌ادب محروم گشت از لطف رب

بی‌ادب تنها نه خود را داشت بد                    بلک آتش در همه آفاق زد

مایده از آسمان در می‌رسید                       بی‌شری و بیع و بی‌گفت و شنید

درمیان قوم موسی چند کس                      بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس

منقطع شد خوان و نان از آسمان                 ماند رنج زرع و بیل و داس‌مان

باز عیسی چون شفاعت کرد حق                خوان فرستاد و غنیمت بر طبق

مائده از آسمان شد عائده                         چون که گفت انزل علینا مائده

باز گستاخان ادب بگذاشتند                       چون گدایان زله‌ها برداشتند

لابه کرده عیسی ایشان را که این                دایمست و کم نگردد از زمین

بدگمانی کردن و حرص‌آوری                        کفر باشد پیش خوان مهتری

زان گدارویان نادیده ز آز                             آن در رحمت بریشان شد فراز

ابر بر ناید پی منع زکات                             وز زنا افتد وبا اندر جهات

هر چه بر تو آید از ظلمات و غم                    آن ز بی‌باکی و گستاخیست هم

هر که بی‌باکی کند در راه دوست                ره‌زن مردان شد و نامرد اوست

از ادب پرنور گشته‌ست این فلک                  وز ادب معصوم و پاک آمد ملک

بد ز گستاخی کسوف آفتاب                       شد عزازیلی ز جرات رد باب

شه چو عجز آن حکیمان را بدید                   پا برهنه جانب مسجد دوید

رفت در مسجد سوی محراب شد                سجده‌گاه از اشک شه پر آب شد

چون به خویش آمد ز غرقاب فنا                  خوش زبان بگشاد در مدح و دعا

کای کمینه بخششت ملک جهان                من چه گویم چون تو می‌دانی نهان

ای همیشه حاجت ما را پناه                     بار دیگر ما غلط کردیم راه

لیک گفتی گرچه می‌دانم سرت                 زود هم پیدا کنش بر ظاهرت

چون برآورد از میان جان خروش                  اندر آمد بحر بخشایش به جوش

درمیان گریه خوابش در ربود                      دید در خواب او که پیری رو نمود

گفت ای شه مژده حاجاتت رواست            گر غریبی آیدت فردا ز ماست

چونک آید او حکیمی حاذقست                 صادقش دان کو امین و صادقست

در علاجش سحر مطلق را ببین                 در مزاجش قدرت حق را ببین

چون رسید آن وعده‌گاه و روز شد              آفتاب از شرق اخترسوز شد

بود اندر منظره شه منتظر                        تا ببیند آنچ بنمودند سر

دید شخصی فاضلی پر مایه‌ای                  آفتابی درمیان سایه‌ای

می‌رسید از دور مانند هلال                      نیست بود و هست بر شکل خیال

نیست‌وش باشد خیال اندر روان                تو جهانی بر خیالی بین روان

بر خیالی صلحشان و جنگشان                 وز خیالی فخرشان و ننگشان

آن خیالاتی که دام اولیاست                    عکس مه‌رویان بستان خداست

آن خیالی که شه اندر خواب دید               در رخ مهمان همی آمد پدید

شه به جای حاجبان فا پیش رفت             پیش آن مهمان غیب خویش رفت

هر دو بحری آشنا آموخته                       هر دو جان بی دوختن بر دوخته

گفت معشوقم تو بودستی نه آن              لیک کار از کار خیزد در جهان

ای مرا تو مصطفی من چو عمر                 از برای خدمتت بندم کمر

بشنوید ای دوستان این داستان                   خود حقیقت نقد حال ماست آن

بود شاهی در زمانی پیش ازین                    ملک دنیا بودش و هم ملک دین

اتفاقا شاه روزی شد سوار                          با خواص خویش از بهر شکار

یک کنیزک دید شه بر شاه‌راه                      شد غلام آن کنیزک پادشاه

مرغ جانش در قفس چون می‌طپید                داد مال و آن کنیزک را خرید

چون خرید او را و برخوردار شد                      آن کنیزک از قضا بیمار شد

آن یکی خر داشت و پالانش نبود                   یافت پالان گرگ خر را در ربود

کوزه بودش آب می‌نامد بدست                    آب را چون یافت خود کوزه شکست

شه طبیبان جمع کرد از چپ و راست            گفت جان هر دو در دست شماست

جان من سهلست جان جانم اوست             دردمند و خسته‌ام درمانم اوست

هر که درمان کرد مر جان مرا                      برد گنج و در و مرجان مرا

جمله گفتندش که جانبازی کنیم                  فهم گرد آریم و انبازی کنیم

هر یکی از ما مسیح عالمیست                   هر الم را در کف ما مرهمیست

گر خدا خواهد نگفتند از بطر                       پس خدا بنمودشان عجز بشر

ترک استثنا مرادم قسوتیست                     نه همین گفتن که عارض حالتیست

ای بسا ناورده استثنا بگفت                       جان او با جان استثناست جفت

هرچه کردند از علاج و از دوا                       گشت رنج افزون و حاجت ناروا

آن کنیزک از مرض چون موی شد                 چشم شه از اشک خون چون جوی شد

از قضا سرکنگبین صفرا فزود                       روغن بادام خشکی می‌نمود

از هلیله قبض شد اطلاق رفت                    آب آتش را مدد شد همچو نفت